Effecten van lichttherapie

Notabene: de getallen tussen haakjes verwijzen naar de gebruikte literatuur.
Tussen 2002 en 2010 deden Lieverse en andere onderzoekers vanuit GGZ inGeest een grote gerandomiseerde klinische trial naar de effecten van lichttherapie op de gewone, niet-seizoensgebonden, depressieve stoornis, bij ouderen. De bevindingen hiervan worden in de loop van 2010 internationaal gepresenteerd en gepubliceerd in The Archives of General Psychiatry .

Invloed van seizoenen
Al in de klassieke Oudheid werd de invloed van de seizoenen op het welzijn en het voorkomen van ziekten van de mens onderkend. Hippocrates schreef over de relatie tussen seizoensgebonden klimatologische omstandigheden en manieën en melancholiën. Aretaeus raadde in de 2e eeuw na Christus aan 'de lethargischen' in het licht te leggen en bloot te stellen aan zonnestralen  (1) .

De Franse psychiater Esquirol beschreef in 1845 een patiënt die gedurende drie opeenvolgende winters depressieve klachten had die opklaarden in de lente. Hij adviseerde de patiënt de winter in Italië door te brengen alwaar de depressieve klachten beduidend milder bleken te zijn.

Na enkele vergelijkbare case reports en gedetailleerde dagboekbeschrijvingen van patiënten zelf is er sinds de jaren zeventig een groeiende wetenschappelijke en klinische interesse in de relatie tussen bioritmen en stemmingsstoornissen ontstaan.

Winterdepressie
Naar schatting tussen de 235.000 en 365.000 mensen lijdt in Nederland mogelijk aan winterdepressie (2) .

Winterdepressie gaat vaak gepaard met een geringe arbeidsparticipatie en aanzienlijke problemen in het sociaal functioneren. 65% van deze groep rapporteert door seizoensproblemen in aanraking te komen met hulpverlening (dat is 150.000 tot 124.00).

Daarnaast is er een grote groep mensen in Nederland (720.000 tot 920.000) die last heeft van de seizoenen en daardoor vaker verzuimt en hulp zoekt, zonder dat de problemen de ernst van een depressie bereiken.

Lichttherapie
In 1984 werd door Norman Rosenthal de term SAD (seasonal affective disorder) (3) oftewel seizoensgebonden depressieve stoornis geïntroduceerd en werden zowel de diagnose als de behandeling met lichttherapie voor het eerst beschreven.

Sindsdien is er veel onderzoek gedaan naar de effectiviteit van lichttherapie bij seizoensgebonden depressie en blijkt lichttherapie de behandeling van eerste keus bij deze aandoening.

Onderzoek en toepassing
GGZ inGeest, partner van VUmc, loopt in Nederland al vele jaren voorop met de toepassing van lichttherapie bij depressies en wetenschappelijk onderzoek naar de effecten van licht (4-11) . Jaar in jaar uit is lichttherapie een uitstekende behandeloptie gebleken voor vele patiënten met seizoensgebonden klachten. Het is gebleken dat patiënten lichttherapie een veilige, goed verdragen, goedkope en klantvriendelijke behandeling is.

In de Nederlandse richtlijnen (2) wordt er gewaarschuwd voor een aantal (relatieve) contra-indicaties, waardoor veel patiënten, die potentieel juist veel baat zouden kunnen hebben bij lichttherapie veelal uitgesloten worden van behandeling. Denk bijvoorbeeld aan patiënten met een depressie bij diabetische retinopathie, maar ook patiënten met seizoensgebonden beloop in het kader van een bipolaire stoornis die met lithium worden behandeld), enerzijds vanwege de verhoogde risico´s op (verdere) retinaschade, anderzijds op hypomane ontremming. 

De ervaring leert echter dat een deskundige behandelsetting in combinatie met een goede samenwerking met somatisch medisch-specialisten (denk bijvoorbeeld aan een afdeling oogheelkunde VUmc), lichtbehandelingen in potentie wel degelijk mogelijk maken voor deze groepen mensen. 

Indicaties bij andere aandoeningen
Inmiddels neemt het ook aantal indicaties wereldwijd toe, en lijkt licht mogelijk een gunstige rol te spelen bij niet-seizoensgebonden depressie, dementie en de ziekte van Alzheimer, ziekte van Parkinson, boulimia nervosa, premenstruele stoornis en depressie in de zwangerschap.

Naar overzichtspagina rubriek Uitgelicht

Gebruikte literatuur

1. Koorengevel K, Meesters, Y. Winterdepressie en lichttherapie: iets nieuws onder de zon? . Tijdschrift voor Psychiatrie. 2004;46(12):809-812.
   
   
2. Haffmans PMJ, Meesters, Y. Behandelingsstrategieën bij Winterdepressie: Bohn Stafleu Van Loghum; 1999.
   
   
3. Rosenthal NE, Sack DA, Gillin JC, et al. Seasonal affective disorder. A description of the syndrome and preliminary findings with light therapy. Arch Gen Psychiatry. Jan 1984;41(1):72-80.
   
   
4. Hoogendijk WJ, Lips P, Dik MG, Deeg DJ, Beekman AT, Penninx BW. Depression is associated with decreased 25-hydroxyvitamin D and increased parathyroid hormone levels in older adults. Arch Gen Psychiatry. May 2008;65(5):508-512.
   
   
5. Riemersma-van der Lek RF, Swaab DF, Twisk J, Hol EM, Hoogendijk WJ, Van Someren EJ. Effect of bright light and melatonin on cognitive and noncognitive function in elderly residents of group care facilities: a randomized controlled trial. JAMA. Jun 11 2008;299(22):2642-2655.
   
   
6. Lieverse R, Nielen MM, Veltman DJ, et al. Bright light in elderly subjects with nonseasonal major depressive disorder: a double blind randomised clinical trial using early morning bright blue light comparing dim red light treatment. Trials. 2008;9:48. http://www.trialsjournal.com/content/9/1/48  
   
   
7. Hoogendijk WJG, Beekman A, Deeg D, Lips P, Penninx B. S67-01 Depression is associated with decreased 25-hydroxyvitamin-D and increased parathyroid hormone levels in old age 17th EPA Congress Vol 24. Lisbon, Portugal: European Psychiatry; 2009:S317.
   
   
8. Lieverse R, Nielen MMA, Uitdehaag B, van Someren E, Smit J, Hoogendijk WJG. S67-04 Double blind randomised clinical trial of bright light therapy in elderly subjects with nonseaonal major depressive disorder 17th EPA Congress Vol 24 (Supplement 1). Lisbon, Portugal: European Psychiatry; 2009:S320.
   
   
9. Hoogendijk WJ, Penninx, B., Beekman, A., Lips, P. Vitamin D, light and parathyroid hormone in depression. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP). Paris; 2009.
   
   
10. Lieverse R, Nielen, MMA, Uitdehaag BMA, van Someren E, Smit J, Hoogendijk WJG. Positive effects of bright light in non-seasonal depression. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP). Paris; 2009.
    
    
11. Lieverse R, van Someren E, Nielen MMA, Uitdehaag BMA, Smit J, Hoogendijk WJG. Bright light treatment in elderly patients with non-seasonal major depressive disorder: A Randomized Placebo Controlled Trial. Accepted for publication in Archives of General Psychiatry. (see: Supplemental B. Instruction for saliva sampling ).

Symposium (Praag)

Van 29 mei 2011 tot 2 juni 2011 vindt er in Praag een symposium plaats over lichttherapie bij depressie:  Light Therapy in Depression: from neurobiology to evidence based medicine.

Prague, The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP). Zie http://www.wfsbp-congress.org/

• W.J.G. Hoogendijk (chair): Light therapy from a neurobiological perspective;
• R. Lieverse: A Randomized controlled trial of light therapy in nonseasonal MDD;
• A. Tuunainen: Light therapy in depression: the Cochrane review update;
• F. Benedetti: Light therapy and sleep deprivation experiments in affective disorders;
• A. Wirz-Justice (chair): Chronotherapeutics: overview and new indications